ضرورت بازنگري در مدیریت شهري

مهندس حسن بيگي

مدير شهرسازي و معماري استان گيلان

سالهاست که سخن از حفظ ، احیاء و باززنده سازی ارزشهای گذشته است و همه صاحبنظران متفق القولند که حفظ ارزشهای اجتماعی و فرهنگی موجب اعتلای هویت ملی است 0 اما از طرفی شناخت و پالایش ارزشهای گذشته و برگزیدن بهتترین آنان و تطبیق انها با شرایط زمانی و مکانی بطوریکه منطبق با نیازهای جامعه امروز باشد نیز مسئله ایست که باید مد نظر قرارگیرد 0

از این گستره ،معماری که از پر اهمیت ترین عناصر ارزشی هر ملت است سهم به سزائی دارد و غور در این معنا ، در حیطه معماری بعهده معماران این عصر گذاشته میشود 0 معماری و در مقیاس وسیعتر شهرسازی ، آئینه تمام نمای فرهنگ جامعه به شمار میآید0 و یکی از مهمترین تجلیگاههای روح فرهنگ و مدنیت افراد جامعه محسوب میگردد ، به همین سبب در بررسی تاریخی معماری ، سبکها ومکاتب آن بنام تمدنها تقسیم بندی می شود0

در عرصه گفتگوی تمدنها ، شیوه معماری و شهرسازی القاء کننده روح فرهنگ آن جامعه می باشد و ساختمانها درانتقال فرهنگ و تبیین آن حرف های زیادی برای گفتن دارند. با نگرشی بر گونه های مختلف معماری ، ملاحظه می شود که معماری سنتی قبل از پیدایش تکنولوژی و مصالح جدید ساختمانی در تمام نقاط کشور و به هر شکل و به هر کیفیت ، نوعی معماری افقی و با هویت به شمار می رفت که در طی سالیان دراز و قرون متمادی مصالح وشیوه های فنی ویژه خود را داشت 0این نوع ساخت و ساز بومی بسیار بجا و به موقع و کاملا ارزنده و منطقی و گاه نیز بس شکوهمند بود و هنوز هم به عنوان یک معماری شریف و برخوردار از مقیاس انسانی دارای همان ارزش و اعتبار است0

تحلیل معماری ایرانی نشان می دهد که به رغم کثرت و تنوع و پیچیدگی بناها ،اصول ومفاهیم و الگوهائی در طول زمان به گونه های مختلف در این معماری به کار گرفته شده اند0 افزون بر آن ،این نتیجه نیز بدست آمده که تکامل معماری ایران بیشتر بر تعالی اصول و مفاهیم و الگوهائی جدید و در جریان نوعی فعالیت هوشمندانه و ماهرانه معماری استوار بوده است0 با پذیرش این امر می توان در معماری امروز ایران نیز به همان اصول و مفاهیم و الگوها پرداخت و آنها را در جریان یک فعالیت خلاق تکامل بخشید و پیش برد0 با بررسی سایر سبکها و مکاتب معماری مشخص میشود که معماری منفجر شده دوران نهضت(مدرنیزم) بدون هویت و بدون گذشته تاریخی و ریشه فرهنگی قادر نیست که پاسخگوی باورهای فرهنگی این مرز و بوم باشد و همچنین ناساختارهای ناموزون دیکانستر اکتیویستها برای جامعه پایبند به سنتها و میراث فرهنگی ، قابل درک نیست چون هنر معماری اصیل کشورمان هیچگاه با پرخاشگری نسل عصیانزده قرن حاضر همراه نشده و متانت و سنگینی بیان خود را حفظ کرده است0 حفظ ارزشهای گذشته نه به معنی تظاهر به معماری سنتی و تکرار آن بلکه به معنی همراهی و همگامی با پیشرفت علوم و تکنولوژی ضمن حفظ هویت جامعه و روح فرهنگی آن است .

پیشرفت علوم و دستیابی انسان به تجربه های جدید و تحولات اجتماعی الزاماتی را به عاملین ساخت و ساز تحمیل می نماید که می بایست این تحولات را با حفظ هویت به عنوان یک اصل اساسی پذیرفت . این تحولات استفاده از تخصصهای فنی را عند الزوم اجباری می نماید. پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت آغاز بکار نخسین دوره شورا های اسلامی ، نظر مسئولین اجرائی مملکت را به رعایت مختصات شهر اسلامی معطوف میدارد و مسئولیت ما در این عرصه مضاعف می گرداند و بر ماست تا در جهت تبیین موضوع در مقام اجرائی آن گام بر داریم و شوراهای اسلامی را در جهت تحقق این امر یاری نمائیم. شوراهای شهری باید در فعالیت خود به مختصات شهر اسلامی توجه کرده و خدمات شهری را در جهت تامین این مقصود بکار گیرند به خصوص به معماری و شهرسازی متناسب با حیات طیبه اسلامی بطور کامل توجه کنند . در شهر اسلامی ، عدالت در تقسیم خدمات شهری ، تامین آرامش روحی و امنیت معنوی ، ظهور و اعتلای مظاهر اسلامی و انقلابی ، عمران و آبادانی و زیبایی ، حفظ طبیعت و صفای طبیعی ، همه با هم مورد توجه قرار گیرد. و اما در بررسی معماری و شهرسازی امروزین ما ، تهران مقلد بی چون و چرای مکاتب مختلف معماری گشته و الگوی بسیار نا مناسبی برای دیگر شهر ها شده است . سکونتگاههای ما بدون بدون هیچگونه تعلق خاطر حالت خوابگاهی بخود گرفته است و عوامل ماندگار از محله ها و مناطق رنگ باخته است . طرح های جامع و تفصیلی بدون توجه به گسترش ارگانیک شهری شکل می گیرد و کمتر ضمانتی بر صحت اجرای آن وجود دارد. با توجه به سندیت طرح های جامع پس از تصویب آن در شورایعالی شهرسازی و معماری ایران ، دستگاههای اجرایی ملزم به رعایت آن میگردند و اگر خدمات و تاسیسات زیر بنایی از قبیل آب و برق ، الگوی شهری و ... برای ساخت و سازهای غیر مشمول و غیر مجاز و خارج از محدوده قانونی و حریم شهر ها برخوردار نگردند بهتر میتوان به اهداف طرح نائل آمد و هماهنگی بین دستگاههای اجرایی ضامن صحت اجرای طرح می گردد. لذا ایجاد سازمان عمران شهری متشکل از دستگاههای زیربط الزامی می گردد و ایجاد آن در این مقال به مسئولین اجرائی پیشنهاد می گردد.

بدلیل مهاجرت بی رویه ، حاشیه نشینی در شهر ها رو به تزاید است و عاملین ساخت و ساز در این وادی افراد غیر فنی و سودا گران اراضی می باشند . شهرسازی ما نه بر اساس سبکها و مکاتب مدرنیته یا پسا مدرنیته بلکه بصورت " فئودالیته " بر ما به ارث رسیده است و اراضی زراعی و باغات به زیر ساخت و ساز رفته است. در هر دوره شاهد گسترش افقی شهر ها هستیم و محدوده قانونی شهر ها وسیعتر می گردد، جاده های کمربندی به خیابان اصلی شهر مبدل می گردد و سیمای نامیمون شهری به روحیه شهروندان آزار می رساند. شهر های ما فاقد هویت شهری بوده و به روستاهای بزرگ بیشتر شباهت دارند و پیچیدگی آن باعث سردرگمی شهروندان شده و هیچگونه احساس تعلق خاطر و عوامل ماندگار و بخاطر ماندنی از شهر ها بجا نمانده است و وجه تمایزی بین محله ها ، مناطق و خیابان و حتی بین شهر ها وجود ندارد و در این عرصه افتخار ما آثار تاریخی گذشتگان است که تا حدودی موجب گسترش صنعت گردشگری شده است.

بدلیل نبود اعتبار لازم جهت اجرای طرح های جامع و تفصیلی متقاضیان تغییر کاربری در کمیسیون ماده 5 مقرر در قانون شورایعالی شهرسازی و معماری ایران افزون گردیده و ساخت وساز ها توسط بورس بازان زمین و بساز و بفروشها بدون رعایت مبانی فرهنگی جامعه و مقررات ملی ساختمان و ضوابط و مقررات شهرسازی رونق می یابد و افراد متخصص و فنی در این وادی مغبون و گمنام باقی مانده اند و متاسفانه انجام امور بدون رعایت سلسله مراتب فرابخشی ، میان بخشی و زیر بخشی به یکباره دگرگون شده و بنگاههای املاک با نصب تابوئی مسئولیت ساخت و ساز ها را بعهده گرفته اند. قطعات تفکیکی بصورتی تهیه میشود که تقریبا رعایت محرمیت و عدم اشراف به واحد های همسایگی از دست رفته است و برجهای خلق الساعه بدون توجه به موقعیت مکانی خویش همانند غولی کلاه نمدی بر تارک شهر سایه افکنده است و از بالا دیده بانی می نماید و ناظر بر اوضاع و احوال خلوت همسایگان همجوار کوتاه اندامند . در مجتمع های زیستی یا واحد های همسایگی که به روایتی به شعاع 40 خانه همسایه محسوب می گردند همسایه با همسایه همجوار بیگانه است و از احوال یکدیگر غافل و معتمدان محلی که حلال مشکلات محدوده خویش محسوب می شدند حرمت خویش را از دست داده اند. از آنجائیکه طبق احادیث و روایات اسلامی حتی برای ارتفاع بنا دستور العمل صادر شده استد و یا در جزئیات بنا هم رنگ و لعاب اسلامی مد نظر بوده است ( مثل وجود کوبه های دق الباب ) متاسفانه امروزه رعایت این جزئیات کم رنگ شده است و ساختمانهای سبک امروز تا منتهی الیه خانه تماشاگه رهگذران گردیده است و پرده های زمخت برزنتی بر دروازه ورودی ساختمان دهن کجی به معماری ( بدون سبک و سیاق ) می کند. ..... و اما با ازدیاد جمعیت در سالهای آتی و گسترش شهر ها ( طبق برآورد انجام شذه جمعیت کشور در 25 سال آینده دو برابر میشود که دو سوم آن شهر نشین خواهند بود ) باید چاره ای اندیشید و کلانشهر های فردا روشهای متداول و جاری را پذیرا نیستند .

سیستم آبرسانی شهری ، سیستم جمع آوری زباله ، ایجاد اشتغال و کار آفرینی و .... از جمله مسائلی خواهد بود که دچار آن خواهیم شد اگر مسئولان و متخصصین امروز فکری نکنند قطعا فردا دیر خواهد بود و اما تمامی این امور باید مبتنی بر تحقیقات شکل پذیرد ، تحقیقات سنگ پایه توسعه پایدار است و بدون آن تنها دویدن در تاریکی و در مسیر نامشخص است و دوریست باطل و باز هم حرکت از نو و از سر خط .... تحقق امور فوق ، همکاری و مساعدت متخصصین فن را می طلبد و پیام فیدیک ( مجامع عمومی فدراسیون بین المللی مهندسی مشاور ) رهنمودی جدی برای متخصصان می باشد. " مهندسان بیشترین سهم را در دستیابی به کیفیت زیست کنونی ، که از آن بهره مند هستیم داشته اند . آب پاکیزه و سالم ، سیستم ترابری کارآمد ، مهار شدن مخاطرات سیل و طغیانها ، مدیریت مواد زائد ، ساختمانهای مقاوم در برابر زلزله ، طرح های تولید و توزیع نیروی برق و نظایر آنها ، همه دستاوردهای مهندسانند .اما اغلب در گمنامی واقعی به انجام رسیده اند. ما مهندسان – و تنها ما – در این باره مقصریم ، زیرا نخواسته ایم و یا غفلت کرده ایم که به ازای این فضائل ، کسب اعتبار کنیم .

این کوتاهی را چگونه باید جبران کرد؟

گام نخست : باید وظیفه خود را بخوبی انجام دهیم و آن را با هیجان به دنیا بازگو کنیم . بگذار مردم ، دنیائی بدون مهندسی ، " این عنصر خلاقیت " را مجسم کنند ، دنیایی بدون پلها ، ساختمانهای بلند ، آب پاکیزه و نیروی برق ، ارتباطات و ترابری سریع. بدینسان کارهای سترگ ما در چشم اندازی شایسته قرار می گیرند . در آن موقع ما باید با افزودن پیشوند " مهندس " به اسم خود به وضوح نشان دهیم که به " حرفه خود مباهات می کنیم " .

گام دوم : ما باید خواستار آن باشیم که خدمات ما بر مبنای عملکرد ارج نهاده شوند و مثل یک کالا مورد خرید و فروش قرار نگیرد . اگر قدر و منزلت حرفه ما با سایر حرفه های علمی همانند پزشکی همسنگ نباشد ، بهترین مغزهای تعلیم یافته ، مهندسی مشاور را انتخاب نخواهد کرد . بگذار از سایه گمنامی به در آئیم و سرکردگی چالشها برای رویاروئی با دنیای قرن بیست و یکم را به عهده گیریم . ما باید بانگ توانمند از امر حفظ و کاربرد خردمندانه منابع موجد باشیم . بگذار از حرف زدن با خودمان در گذریم و با کسانی که میتوانند پندار ما را تقویت کنند ارتباط برقرار کنیم . صدای ما شنیده نخواهد شد مگر اینکه پا از میان جمعیت تماشاگر بیرون نهیم و به روی صحنه بیائیم .

منابع :

- پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی در آغاز بکار نخستین دوره شوراهای اسلامی
- فراز هایی از سخنان ریاست محترم جمهوری در جشنواره مهندسی ساختمان
- پیام فیدیک